Muxuu ku saabsan yahay Shirka London: Run iyo Been, Xaq iyo Baadil, Sax iyo Qalad?

HOOS AKHRI SOMALI- ENGLISH

Halkaan ka akhri

Sida ku cad dukumintiga hordhaca ah ee laga diyaariyey shirka London ee dawlada Ingiriisku ay u qabaneyso Soomaaliya bisha Febraayo 23-keeda, Dukumintigaas oo aan hore  idiin kugu soo gudbinnay isagoo English ah 27-01-2012, ayaan hadana idiin soo gudbinaynaa, gebi ahaan isagoo ku tarjuman Soomaali, isla markaana u macnaysan xaraf- xaraf, iyadoo ay tarjumeen dad aqoon u leh. HALKAAN KA AQRI DOCUMENTI-GA OO ENGLISH AH.

Sida laga fahmayo ama ku qoran Dukumintigaas, guud ahaan waxaa ka muuqata, markii Eglish ahaan loo macneeyo, in Soomaaliya loo samayn doono, maamul hoosaad ay kor ka maamulaan dad kale, hase yeeshee, markii ay noqoto, eray bixinta markii dowladi ay xaraf English ah meel ku qoreyso,  terminolojiga loo isticmaalayo ama macnaha uu samaynayo, wuxuu noqon karaa mid qaabab badan loo fasiri karo.

Qaababkaas waxay noqon karaan, kuwa kala duwan oo leh, wanaag iyo xumaan, waxayna dowladuhu qaataan, hadba tii iyaga u fiican, laakiin markii ay noqoto, waxa ku qoran warqadahaan, waxay cadaynayaan, in Soomaaliya la gelinayo maxmiyad, markii aan dib u raacno, macnaha eraygaas ee English ahaan iyo qaababkii hore loogu isticmaalay isla eraygaan, dalalka Afganistaan, Ciraaq iyo Falastiin.“Interim Authority”.

Dukimintiyadan waxaa qoray danjiraha cusub ee dawlada Ingiriiska u qaabilsan Soomaaliya Matt Baugh, wuxuuna u diray xubnaha dawladaha ee dawlada Ingiriisku ay ku martiqaaday inay ka soo qeybgalaan shirka London kuwaasoo u badan wadamada reer Galbeedka iyo kuwa Afrikaanka ee faraha kula jira arimaha Soomaaliya, iyo Jaaliydaha Soomaalida ee UK.

WARQADDA AJANDAHA SHIRKA LONDON KA DHICI DOONA EE SOOMAALIDA

Qoraalka Matt Baugh

Matt Baugh wuxuu qoraalkiisa oo ku taariikheysan 23-ka Disembar 2011, ku sheegay in ujeedada shirka London loo qabanayo ay tahay saddex ujeedo oo kala ah:- Amaanka, Siyaasadda iyo Horumarinta kuwaasoo uu sheegay in si weyn shirka London loogu falanqeyn doono.

Waraaqahaasi oo Shabakadda SomaliSwiss heshay Bishii hore gudaheeda, isla markaana aan hore  idiin kugu soo gudbinnay isagoo English ah 27-01-2012 waxay sidoo kale sheegayaan in ajendaha shirka aysan ka marneyn sidii nidaam loogu sameyn lahaa Soomaaliya kaasoo uu ku micneeyey inuu yahay “Nidaam hoosaad”.

Haddaba qoraalka Matt Bugh oo intii ugu muhimsaneyd aan soo tarjunay waa kan:-

Wuxuuna ku bilawday sidan:

“Shirka London; Fikrado soo ifbaxaya”

Shirka London; Fariin iyo Gabagabo

1-   GEEDI SOCODKA SIYAASADDA

– Way caddahay in August 2012 ay tahay waqti kama dambeys ah oo muhiim ah (dhamaadka jiritaanka DKMG ah ee hadda shaqeysa).

– Qeybaha kale ee siyaasadda Soomaaliya waa in lagu soo daraa geeddi socodka siyaasadda si firfircoon, si ay u saamaxdo sameynta dawlad wax metesha.

–  Dawlada Federaalka KMG ah waxaa bedelaya nooc gole guud ah iyo maamuul hoosaad KMG ah* (tani waxay la mid tahay nidaamka hadda lagula dhaqmo reer Falastiin).

– Dadka qaar waxay muhiim u arkaan taageero in la siiyo maamulada gobolada sida Puntland, Galmudug iyagoo taasi ku dhisaya deganaanshaha guuleystay ee Somaliland ay heshay.  Halka qaar ay si cad oo isku mid ah u sheegeen inay muhim tahay taageeridda hay’ad dhexe (maamul dhexe).

– Dhamaan dhinacyada waxay isku xirnaan wanaagsan oo ka dhexeya saaxiibada caalamiga ee ku hawlan caawimaada. Qaarna waxay soo jeediyeen “Guddi wadajir ah oo maamula dhaqaalaha”.

Arimo muhim ah oo ku jira gabagabada:

– London waxaan ku cadeyn doonnaa in isku-bedelkaan  ay ku dhamaato August 2012.

– Kuwa ku imaanaya isbedelka (maamulka dambe) waa inay noqdaan dad metela Soomaalida oo lala xisaab tami karo.

–  Waa inuu jiraa hab cad (transparency) oo la xiriira dakhliga iyo kharashaadka maamulka loona cadeeyaa deeq bixiyaasha iyo saaxiibada.

– Waa in si hadaf leh loo wajahaa sidii miisaaniyada horumarinta (developmental budget) iyo taageerada kale  la gaarsiiyo maamulada ka baxsan Muqdisho si ay qeyb uga noqoto hanaanka ballaarinta siyaasada qaran (Faahfaahin dheeri ah hoos ayaa looga hadli doonaa).

–  Waa in la dhisaa diyaarinta doorasho quman oo heer qaran ah taasoo dhacda mustaqbalka aan fogeyn.

2. AMAANKA

– Amaanka si dhakhso leh ayuu isu bedelayaa. AMISOM-ta Muqdisho si wax ku ool ah ayey horay ugu dhaqaaqday hase yeeshee taageerada dhaqaale ay hesho ayaa ah mid ku yar waana in loo kordhiyaa taageero jiri karta oo dheeli tiran.

– Inkastoo Al-Shabaab hadda ay ku jirto dib u gurasho, haddana waxay sameyneysaa weeraro istiraatiiji ah oo aan isu miisaaneyn.

– Horu-socoshada ciidamada Kenya ay ku sii siqayaan dhanka Afmadow waa talaabo cusub oo muhim ah. Dadka qaarna wayba taageereen. Dad badanna waxay xuseen in la mideeyo ciidamada Kenya, kuwa Ethiopia, kuwa Uganda, iyo militariga Midowga Afrika(AMISOM) iyo istiraatiijiyada siyaasadeed, waxayna filayaan go’aan kasoo baxa golaha amaanka ee Qaramada Midoobay sanadka cusub [2012].

– Dad badan ayaa shaki iyo dareen ka qaba suurta galnimada guulaha militari, qaarna waxay sheegeen in loo baahan yahay sharciyad buuxda.

Arimaha muhimka u ah gaba gabada

–   Waxaan fiirin doonnaa habka ugu yaraan aan ku taageeri karno talaabada Kenya oo ay ku jirto taageero xasilin ah oo la siiyo goobaha laga wareejiyo maamulka Al-Shabaab.

–  Waxaa jira kooxo badan oo ku lug leh; natiijo wanaagsan oo ka soo baxda  shirka London waxay kordhin doontaa isku-xirka dadaalada militari ee Soomaaliya, taasoo ay barbar socoto  miisaaniyad dhaqaale oo la isku halleyn karo oo u dhiganta rabitaankeena iyo ballan qaad mudada dheer ah oo loo helo horumarinta ciidamada amaanka Soomaaliya.

3. AL-SHABAAB

–  Waxaa jira aragtiyo kala tagsan oo laga qabo Al-Shabaab. Inkastoo aan u aragno aragti guud  oo ah in kuwa ka midka ah Islaamiyiinta Soomaaliya ay ku jiri karaan siyaadda balse waa inay noqdaan kuwo raba inay iska daayaan rabashada oo ay dadka aragtiyada kale qaba ay kula nolaan karaan si nabdoon.

– Xitaa saaxiibada aan rabin inay la macaa milaan Al-Shabaab, waxay muhim u arkaan in dadka Al-Shabaab raacsan la siiyo fursad ay hanaanka siyaasada ku soo geli karaan.

Arimaha muhimka ah

– Waxaan isku dayi doonaa qaacida tilmaameysa in geedi socodka siyaasadda Soomaaliya boos laga siiyo “siyaasad Islaami ah”.

– Waxaan isku raaci doonaa qeexitaan guud si looga hortago “argagagixisanimo rabshad ku dheehan tahay” oo Soomaaliya ka hanaqaada.

4. ARGAGIXISANIMADA

– Aragtiyadeenna kala duwan ee aan ka qabno Al-Shabaab waxay noo sawirayaan habab iyo farsamooyin kala gedisan oo araxda looga jebin karo Argagixisanimada. Tani waxay isugu jirtaa qaab dhismeed adag iyo mid fudud labadaba.

– Laakiin sida badan waxaa la isku raacsan yahay in amaan adag iyo horumar siyaasadeed ay wiiqi karto argagixisanimada.

– Dad badan waxay dareensan yihiin in wax –uun horumar ah laga gaari karo dhaqaale-siinta argagixisada.

-Dhowr xubnood waxay tilmaameen barnaamij lagu soo xiri karo, dacwad loogu oogi karo, caddaalada lagu horkeenayo  dadka lagu helo iyagoo maal gelin siinaya argagixisada.

– Waxaa jirta soo jeedin dhaheysa in AMISOM qudheeda la siiyo “tababaro iyo ogolaansho sharciyadeed” oo u fasaxaya inay fuliso hawlgalo lagula dirirayo argagixisanimada.

Waxyaabo muhim ah

-Fariinta guud ee shirka London waxay tahay “In argagixisanimada looga guuleysan karo horumar siyaasadeed iyo mid amni oo isku jira”.

– Waa inaan tilmaanaa ka go’naan shaheena wadajirka ah ee aan dhabarka uga jabineyno argagixisanimada iyo sababaha keenaya argagixisanimada labadaba.

– Waxaan isku dayi doonaa in qaar ka mid ah barnaamijyada garsoorka ay taageeraan habka garsoorka iyo maxkamadaha gudaha Soomaaliya iyo goboladeeda.

5. BURCAD BADEEDNIMADA

– Burcad badeednimadu waa calaamad dhibaato ku ah amaanka iyo dhaqaalaha. Lagumana maareyn karo go’doomin kaliya.

– Inkastoo warbixinada warbaahinta ay muujinayaan hawlgalo burcad badeednimo oo aad u daran. Haddana xaqiiqo ahaan wax badan ayaa laga qabtay inta la og yahay.  Maraakiibteena dagaalka ee wadajirka ee ku sugan Gacanka Cadmeed waxay micneheedu tahay in halkaasi aysan hadda ka jirin wax falal burcad badeednimo ah. Waxay dadka qaar sheegeen inay tahay in laga fekero sidii talaabo looga qaadi lahaa hantida burcad badeeda u taalla dhulka iyo magaalooyinka.

– Kuweena maraakiibta saartay ilaalada hubeysan waxay u arkeen inaysan keenin cawaaqib guul leh.

– Tiro wadamo ah, gaar ahaan jasiirada Seychelles ayaa aqbalay in burcad badeeda la soo qabto ay xiraan oo maxkamad geeyaan. Sidoo kale qaar ka mid ah gobolada Soomaaliya ayaa hadda aqbalay in burcad badeeda lagu xiro deegaanadooda.

– Waxaa dhacay dhowr dhacdo oo muhim oo fursad wanaagsana siin karay dood dambe oo arinta burcad badeeda laga yeesho. Kulamadaasi waxaa ka mid ah shir madexeedkii Kenya ee burcad badeeda iyo shir madaxeedkii Imaaraadka Carabta ee isna looga hadlay burcad badeeda.

Gabagabada

– Waa inaan si dhow ula shaqeynaa saaxiibadeenna Kenya iyo Imaaraadka Carabta shirarkii ay qabteen oo lagu hagi karo hawsha kooxda Xiriirka Caalamiga ee Soomaaliya ICG.

– Waa in aan si weyn oo taxadar leh isugu keenaa wixii shaqo ee wanaagsan ee horey loo qabtay oo ay ku jiraan burcad badeed qabashada, maxkamad saaridooda iyo xukumidooda iyo tusaalayaasha hawsha sida wadajirka ah aan u qabaneyno ama koox gaar ah qabaneyso.

– Waxaan u baahanahay inaan isla ekeyno shaqada aanu badda gudaheeda ka heyno iyo la shaqeynta maamulada Soomaalida ee gudaha.

6. ARIMAHA BANI’AADANIMADA

– Xaalada waxaa laga yaabaa inay ka darto.

– Dad badan oo gobolka ku sugan (Geeska Afrika) waxay ka walaacsan yihiin xad ka talowga, gaar ahaan tirada badan ee qoxootiga Soomaalida.

– Waxaa jira rabitaan guud oo ku wajahan isku-xirka deeq bixiyaasha dhexdooda.

– Abaartii ka jirtay koonfurta Soomaaliya waxay isu bedeshay macluul colaada darteed.  In laga hortago macluul dambe waxay u baahan tahay in la kordhiyo xasiloonida gudaha Soomaaliya. Abaartuna waxay ugu darneyd meelaha ay Al-Shabaab maamulaan ee dalka.

– Rasmi ahaan UN-ka ayaa hogaamiya iskuxirka. Laakiin Ururka OIC (Iskaashiga Islaamka) laftiisu kaalin mug leh ayuu ka qaatay.

– Turkiga iyo UN-ka waxay qorsheynayaan shir ay ku yeelan doonan Istanbul  dhamaadka 2012.  Waxaana looga hadli doonaa arimo badan oo ay ku jiraan isku xirka hawlaha gargaarka iyo mashaariicda dib u soo kabashada iyo dibu dhiska.

Gunaanadka

– Waxaan si dhow ula shaqeyn doonaa saaxiibadeen Turkiga iyo UN-ka.

– Waxaan u aqoonsan doonaa in abaartii ka jirtay koonfiurta Soomaaliya ay isu bedeshay macluul sababtoo ah xasilooni darida darteed.

– Waxaan isku dayi doonaa inaan isu-keeno wax u qabashada qoxootiga iyadoo la fiirinayo walaaca wadamada gobolka iyo damaanad qaadka sharciyeed ee ku xusan heshiiskii 1951-kii ee xuquqda qoxootiga adduunka.

– Waxaan darsi doonaa noocyada ballan qaadyada iyo wax ka qabashada heerarka nolosha ee dadka qoxootiga ah si la mid ah gargaarka aadanimo meelaha ugu daran.

7. XASILOONIDA GUDAHA

– Qaarkeen waxayba horey taageero u siin jireen qaar ka mid ah maamulada heer goboleedka Soomaaliya, inkastoo uusan jirin wax heshiis ah oo naga dhexeeya oo la xiriira maxaa ahmiyada leh iyo halka ay tahay.

– Kuwo badan oo ka mid ah maamulada heer gobol waxay jeclaan lahaayeen qaab dhismeed  ka isku-xir wanaagsan.

– Taageero dhaqaale oo ay bixiyaan deeq bixiyaal fara badan oo lagu kharash gareeyo amaanka gudaha waxay noqon kartaa mid wax ku ool ah dhaqaajinta tasiilaadka la heysto laguna hagaajiyo isku duubnaanta.

8. METELAADA

1- Metelayaasha waxay ka imaanayaan gobol kasta oo ka mid ah 18-ka gobol ee Soomaaliya. Waxaa tixgelin la siinayaa habka qabiilka ee 4.5 (afar iyo bar). 

2- Gobolada hadda ku hoos jira maamulka Al-Shabaab ee aan awoodin in ay wakiilo soo dirsadaan kuraastooda waa loo baneynayaa.

3- Odayaasha qabiilka ee la ogol yahay ayaa isku waafaqi doona wakiiladooda.  Arintan waxaa laga yaabaa inay meesha ka saarto qabiilada ku nool meelaha [deegaanada] ay liidato metelaada qabiiliga ah.

3- Golaha dastuuriga waxay jiri doonaan waqti xadidan oo ah inta maamul hoosaadka KMG ah uu diyaarinayo dastuurka, waxaana ku jira geedi socod wadatashi ballaaran ah. Isla markaa geedi socodka wadatashiga oo isu keenaya dadka talada ka go’do ee waaweyn wuu sii socon doonaa. Marka uu dhamaado wadatashiguna waxaa dastuurka ansixin doona wakiilada la soo xulay (baarlamaanka cusub ee qabiiliga ah)  ama waxaa lagu ansixin doonaa afti qaran (dadweynahaa cod laga qaadi doonaa).

9. MUDADA MAAMULKA MAXALIGA ee KMG AH (Interim Authority)

4- Mudada lagu jiro maamulka maxaliga (interim authority), deeq bixiyaasha iyo saaxiibada Soomaaliya ayaa dusha kala socon doona habka loo maarey nayo kheyraadka iyadoo la sameynayo guddi la yiraahdo “Guddiga wadajirka ee maamulka kheyraadka” .  Sidoo kale waxaa la magacaabi doonaa guddiga ka hortaga musuq maasuqa.

5-Marka la gaaro 2015, waxaa jiri doona doorashooyin ama meelaha aan doorashooyinka laga qaban karin amaanka dartiis, waxay soo magacaaban doonaan wakiiladooda baarlamaanka.  Haddii dastuurka lagu sheego, gobolada koonfurta iyo bartamaha haddii ay Al-Shabaab sii heystaan illaa xilligaas, waxaa soo meteli doona odayaal dhaqameed. Habkaas ayaa DAWLAD lagu dooran doonaa iyadoo la raacayo dastuurka!!!.

6-Bulshada caalamka waa inay taageertaa horumarinta hay’adaha dawlada illaa heer degmo iyo heer gobol iyadoo lagu dhisayo qaab dhismeedka jira, xiriirka ka dhexeeya qaab dhismeedkan iyo dawlada qaran waa in lagu qeexaa inta lagu jiro marxalada dastuurka. Isla markaana waa in la taageeraa doorashooyinka heer gobol.

DHAMAAD-

Faahfaahin: Qoraalkan wuxuu ahaa intii ugu nuxurka badnayd dukimintigii ay dawlada Ingiriiska ugu talagashay inay ku faahfaahiso ajendaha shirka London. Waxaana loo diray wadamada lagu casumay shirka oo lagu wado in bisha Febraayo 23-keeda uu ka furmo London.

Matt Baugh, wuxuu mudo ahaa wakiilka sare ee dawlada UK u qaabilsan arimaha Soomaaliya oo fadhigiisu ahaa Nairobi. Mr Baugh waxay dawlada UK si rasmi ah u shaacisay inay u magacawday danjiraheeda Soomaaliya 2-dii Febraayo 2012 isagoo isla maalintaasi waraaqihiisa aqoonsiga ku wareejiyey madaxweynaha DKMG Shariif Sheekh Axmed.

Waa maxay interim Authority?

Ereyga “Interim Authotiry” oo ah erey ka soo jeeda laatin, waxaa caadi ahaan loo isticmaalaa nidaam ka hooseeya “dawlad buuxda”.  Waxaana uu sheegayaa hogaamin hoose oo la siiyo koox ama dhowr ruux oo hawl loo igmaday qabata iyadoo ay jirto cid kale oo dusha ka waardiyeysa. [Halkan ka akhri tafaasiil dheeraad ah]

dadka u dhuun-duleela siyaasadda dalka waxay sheegeen in habkan ay la midtahay tobankii sano ee Soomaaliyaku jirtay xukun hoosaadkii Qaramada Midoobay sanadkii 1950-kii [UN trusteeship in Somalia] taasoo ahayd mudadii ka horeysay xoriyadii dalka ee 1960-kii loo dabaaldegay. [Faahfaahin dheeraad ah ka akhri halkan].

Habka ‘Interim Authority’ ma ahan wax dunida ku cusub, gaar ahaan wadamada ay faragelinta shisheeyuhu ku jirto. Nidaamkan oo kale waxaa horey looga sameeyeyay Afghanistan ka dib markii la riday xukunkii Daliibaan sanadkii 2001[Fiiri:  http://en.wikipedia.org/wiki/Afghan_Interim_Administration]

Sidoo kale waxay Mareykanka iyo xulufadiisa habkan oo kale u sameeyeen Ciraq sanadkii 2004 waxaana maamule ka ahaa Paul Braymer oo ahaa Jeneraal ciidamada Mareykanka ka tirsan. [Fiiri: http://en.wikipedia.org/wiki/Iraqi_Interim_Government]

Waa isla habkan kan hadda lagula dhaqmo reer Falastiin oo illaa hadda gumeysi ugu jira Yuhuud iyo reer Galbeed, waxaana Falastiin habkan loogu sameeyey shirkii Oslo (Oslo Accord) ee dhacay 1994. [Fiiri: http://en.wikipedia.org/wiki/Palestinian_National_Authority]

Waan soo dhaweynaynaa, inaan aragno, aragtida muwaadiniinta Soomaaliyeed ee akhriya qoraalkaan, Wixii talo, tusaale ama fikir ah ama sida aad u fahamtay qoraalkaan ama uu kuula muuqdo, noogu reeb coment ama Email noo soo dir, wixii Qeybta coment-ga lagu qoro, waa public, waxaana ka doodi kara, ama jawaabo kale ka sii bixin kara ciddii danaynaysa.

SomaliSwiss News Desk

SomaliSwiss@hotmail.com

%d bloggers like this: